Ekonomi

Parayı Kim Yaratır ?

İnsanlar gerçekten paranın nasıl yaratıldığını öğrenirse büyük devrim olur !

Bu söz çok değerli Sabri ÖNCÜ hocamıza aittir.

Ana akım iktisat 1948 yılından bu yana kısmi rezerv bankacılığını ve onun uzantısı para çoğaltanını insanların zihinlerine itinayla kazımıştır. Gerçek yalanların türevidir. Durum 70 sene sonunda buna döndü. Bu yalan silsilesi o kadar çok tekrarlandı ki yalanlar gerçek oldu.

Ana akım iktisat, paranın merkez bankaları tarafından yaratılıp bankalar tarafından çoğaltıldığını savunur iken, heterodoks iktisat düşünceleri (post keynesyen, MMT ..vs) paranın doğrudan bankalar tarafından yaratıldığı tezini savunmaktadır. Ana akım iktisat, merkez bankalarının para arzını doğrudan belirlediği ve dolayısıyla paranın kontrollü bir şekilde yaratıldığı görüşünü benimsemektedir. Heterodoks tez ise, paranın doğrudan bankalar tarafından yaratıldığını ve merkez bankalarının bu süreçte sadece paranın fiyatını (faiz) belirlediklerini savunmaktadır.

Paranın Halleri !

Paranın 3 hali vardır.

-Devlet tarafından yaratılan Nakit (Kağıt ve madeni ) para,

-Bankalar tarafından yaratılan Mevduatlar,

Kaynak:Türkiye için TCMB Para ve Banka İstatistikleri https://evds2.tcmb.gov.tr/index.php?/evds/DataGroupLink/5/bie_prarz/tr
(Erişim Tarihi: 08.09.2021)

Ağustos 2021 itibariyle nakit para miktarı 205 milyar Tl iken, bu miktara mevduatları da eklediğimizde bulduğumuz tutar 3 trilyon 829 milyar Tl olmaktadır. Basitçe, şu an devletçe yaratılan Nakit para 205 milyar Tl iken, bankalarca yaratılan para 3 trilyon 604 milyar Tl‘dir.

Nakit para toplam para arzının yaklaşık %5 iken, bankalarca yaratılan para toplam para arzının yaklaşık %95 dir.

Sonuç, gün içinde kullandığınız paranın çoğu ( şu cebinizdeki banka kartı var ya işte o ) bankalar tarafından yaratılıyor.

Bunu anladınız mı ? Anladıysanız en yakın arkadaşınıza anlatmaya çalışın. Nasıl bir tepki verecek merak ediyorum?

Tartışma

Ana akım iktisadın paranın nasıl yaratıldığına ilişkin görüşlerinin temeli kısmi rezerv bankacılığına (fractional reserv banking) ve onun uzantısı olan para çoğaltanına (money multiplier) dayanır. Ana akım iktisadın paranın nasıl yaratıldığına ilişkin görüşleri Samuelson’un 1948 tarihli ekonomi kitabında ilk kez somut bir biçimde dile getirilmiştir . Söz konusu kitabın 323. sayfasında, banka mevduatları nasıl yaratılır
başlığı altında ana akım iktisadın benimsediği görüş anlatılmıştır. Yazara göre, bankaların kredi vererek mevduat yaratmaları imkânsızdır. Bankalar müşterilerinden nakit para alıp, bu paranın bir kısmını zorunlu karşılık olarak ayırıp geri kalan kısmını ise kredi olarak vermektedir.

Bu yaklaşımın temel yapı taşları aşağıdaki gibidir.

1. Bankaların kredi verebilmesi için mutlaka kendilerine bir miktar nakit para yatırılması gerekmektedir.
2. Kredileri alanların mutlaka harcama yapması gerekmektedir.
3. Harcamaya konu olan malları ya da hizmetleri satanların, aldıkları parayı mutlaka bankalarında tutmaları gerekmektedir.

Bankalar KREDİ VEREREK PARA YARATIR !

Doğrusu budur. Bu yazıyı yazmamım nedeni, Amerikan Merkez Bankasının bile yarım ağızla da olsa bu gerçeği kabul etmesidir. Aşağıdaki materyal basit bir makale değildir. Fed’in, ABD’deki ekonomi hocalarına para ve para politikası hakkında bilgilendirme yaptığı bir portalın eğitim dokümanıdır.

Kaynak:https://www.stlouisfed.org/en/education/page-one-economics-classroom-edition/teaching-the-linkage-between-banks-and-the-fed

Paranın Dışsallığı

Paranın İçselliği

Önce

Merkez  Bankası rezerv yaratır.

Bankalar kredi vererek mevduat yaratır.

Sonra

Bankalar, rezervleri kullanarak para yaratır.

Yaratılan mevduata denk düşen rezervi merkez bankasından borçlanırlar.

Banka

Varlıklar Yükümlülükler
Müşteriye Verilen Kredi Müşteri Mevduatı

Banka tarafından müşteriye kredi verildiğinde yukarıdaki muhasebe işlemi yapılmaktadır. Bankanın varlıklarına müşteri adına kredi hesabı, yükümlülüklerine ise aynı müşteri için mevduat hesabı açılmaktadır. Bu işlemin gerçekleşmesi için banka herhangi bir kişiden ya da merkez bankasından borçlanma gereği duymamaktadır.

Heterodoks İktisat tarafından paranın nasıl yaratıldığına ilişkin yapılan açıklamalar, son senelerde dünya merkez bankalarının çalışmalarında sıkça yer almaya başlamıştır. 2014 yılında “Para Nasıl Yaratılır?” çalışmasıyla İngiltere Merkez Bankası[1] bu konuda öncü banka olmuştur. Bu bankayı sırasıyla Fransa[2], Almanya[3] ve İsviçre[4] Merkez Bankaları takip etmiştir. Son olarak da Fed’i[5] bu kervana ekleyelim. Tarihe not düşelim.

Bunu anladınız mı ? Anladıysanız en yakınınızda bulunan iktisat bölümünde görevli hocanıza anlatmaya çalışın. Nasıl bir tepki verecek merak ediyorum?

[1] Michael McLeay (Radia Amar ve Thomas Ryland), “Money Creation in the Modern Economy”, The Bank of England Quarterly Bulletin, Mart 2014.

[2] Who creates money?, https://abc-economie.banque-france.fr/sites/default/files/medias/documents/816149_fiche_monnaie.pdf ( Erişim Tarihi: 17.11.2020)

[3] The Role of Banks, Non-Banks and The Central Bank in The Money Creation Process, https://www.bundesbank.de/resource/blob/654284/df66c4444d065a7f519e2ab0c476df58/mL/2017-04-money-creation-process-data.pdf ( Erişim Tarihi: 17.11.2020)

[4] Thomas J. Jordan, “How money is created by the central bank and the banking system”, https://www.snb.ch/en/mmr/speeches/id/ref_20180116_tjn/source/ref_20180116_tjn.en.pdf, (Erişim Tarihi: 17.11.2020)

[5] Teaching the Linkage Between Banks and the Fed: R.I.P. Money Multiplier, https://www.stlouisfed.org/en/education/page-one-economics-classroom-edition/teaching-the-linkage-between-banks-and-the-fed, (Erişim Tarihi: 12.10.2021)

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu